Sadzenie mikrolasów metodą Miyawaki – praktyczny przewodnik

Akira Miyawaki i idea potencjalnej roślinności naturalnej

Akira Miyawaki (1928–2021) był japońskim botanickiem i ekologiem, profesorem Jokohamy, który przez kilkadziesiąt lat zajmował się ochroną i odtwarzaniem rodzimych zbiorowisk leśnych. Jego metoda wyrosła z obserwacji, że naturalne lasy liściaste w Japonii zachowały się głównie wokół starych świątyń i grobów szintoistycznych – jako tzw. satoyama – podczas gdy tereny rolnicze i zurbanizowane były pozbawione rodzimej roślinności drzewiastej.

Punktem wyjścia Miyawakiego była analiza potencjalnej roślinności naturalnej (PNR) – czyli zbiorowiska roślinnego, które wykształciłoby się na danym terenie bez ingerencji człowieka, przy aktualnych warunkach klimatycznych i glebowych. Ta koncepcja, wywodząca się z fitosocjologii europejskiej (Braun-Blanquet), pozwala określić, jakie gatunki powinny dominować w tworzonym zbiorowisku.

Miyawaki zastosował to podejście praktycznie: zamiast sadzić gatunki pionierskie i czekać na naturalną sukcesję, od razu sadził gatunki klimaksowe i towarzyszące im rośliny runa i podszytu, w dużej gęstości. Efektem jest szybszy wzrost (silna konkurencja o światło) i wcześniejsze uzyskanie struktury zbliżonej do dojrzałego lasu.

Gdzie metoda ma zastosowanie

Metoda Miyawaki sprawdza się szczególnie na terenach:

• Zdegradowanych i poprzemysłowych (dawne hałdy, place budowy, parkingi)
• Nieużytkach miejskich i śródmiejskich skrawkach zieleni
• Tereny przyszkolne, szpitalne, przy obiektach użyteczności publicznej
• Działkach prywatnych o minimalnej powierzchni ok. 50–100 m²
• Strefach buforowych wzdłuż dróg i linii kolejowych

Metoda nie jest wskazana na terenach silnie zanieczyszczonych metalami ciężkimi lub substancjami ropopochodnymi bez uprzedniej remediacji gleby. Nie sprawdza się też na terenach stale zalewanych lub z bardzo wysokim poziomem wody gruntowej, gdzie naturalnie dominowałyby zbiorowiska szuwarowe, a nie leśne.

Krok 1. Analiza potencjalnej roślinności naturalnej

W polskich warunkach PNR na danym terenie można wyznaczyć na podstawie:

• Dokumentacji fitosocjologicznej regionu (dostępnej w zasobach uczelni przyrodniczych)
• Obserwacji zachowanych fragmentów naturalnych zbiorowisk leśnych w okolicy
• Konsultacji z botanickami lub pracownikami regionalnych dyrekcji lasów
• Klasyfikacji siedliskowej gleb przeprowadzonej przez Lasy Państwowe dla danego nadleśnictwa

Na obszarach nizinnych centralnej Polski PNR to zazwyczaj grąd środkowoeuropejski (Galio sylvatici-Carpinetum) zdominowany przez dąb szypułkowy i grab, z udziałem lipy i wiązu. Na glebach piaszczystych PNR to bór sosnowy lub bór mieszany. Na terenach podgórskich i w obszarach Karpat dominuje las bukowy lub jodłowo-bukowy.

Krok 2. Przygotowanie gleby

Miyawaki przywiązywał szczególną wagę do poprawy struktury gleby przed sadzeniem. Jego oryginalna metoda zakładała dodanie do gleby miejscowej dużych ilości materii organicznej – kompostu, zrębki, słomy lub trocinowego substratu grzybniowego. Celem jest odtworzenie gleby leśnej, bogatej w mikroflorę i mikoryzę, na terenie, gdzie gleba jest ubita, zanieczyszczona lub wyjałowiona.

Etapy przygotowania gleby:

1. Przekopanie lub spulchnienie na głębokość 30–60 cm – mechanicznie lub ręcznie. Cel: zniszczenie zbita struktury gleby miejskiej i umożliwienie penetracji korzeniom.
2. Dodanie materii organicznej: Kompost roślinny, zrębka z drzew liściastych, opadłe liście lub mieszanka tych składników. Ilość zależy od stopnia ubóstwa gleby – na gruntach pobudowlanych może to być kilkadziesiąt litrów na m².
3. Inokulacja mikoryzą: Opcjonalnie – dodanie preparatu mikoryzowego lub gleby z pobliskiego lasu (kilka łopatek na m²). Mikoryza skraca czas adaptacji sadzonek i poprawia ich kondycję w pierwszych sezonach.
4. Wyrównanie i delikatne ugniecenie wierzchniej warstwy przed sadzeniem – tak by sadzonki miały stabilne oparcie.

Krok 3. Wybór i zakup sadzonek

Miyawaki zalecał sadzonki małe (30–60 cm), produkowane lokalnie, z nasion zbieranych na pobliskich drzewach – tzw. materiał o udokumentowanym regionalnym pochodzeniu. W Polsce certyfikowany leśny materiał rozmnożeniowy dostępny jest przez regionalne dyrekcje Lasów Państwowych lub wybrane szkółki leśne. Materiał ogólnodostępny w sklepach ogrodniczych pochodzi często z innych regionów klimatycznych, co może wpływać na kondycję roślin.

Lista gatunków powinna obejmować wszystkie warstwy przyszłego zbiorowiska:

• Warstwa A (drzewostan główny): Dąb szypułkowy, buk, lipa drobnolistna – gatunki wolniej rosnące, docelowo dominujące
• Warstwa B (drzewostan pomocniczy): Grab, klon, brzoza, olsza szara – szybszy wzrost, wypełniają lukę do czasu rozrośnięcia się gatunków A
• Warstwa C (podszyt): Leszczyna, głóg, trzmielina, kalina, bez czarny – wieloletnie krzewy
• Warstwa D (runo): Może się rozwinąć samoistnie przez kilka lat – nie wymaga sadzenia

Krok 4. Sadzenie

Sadzenie odbywa się losowo – bez regularnych rzędów i bez przypisywania ścisłych miejsc poszczególnym gatunkom. W metodzie Miyawaki rozmieszczenie ma odzwierciedlać naturalną strukturę lasu, gdzie gatunki rosną obok siebie w nieuporządkowanych skupiskach.

Praktyczny schemat:

1. Podziel powierzchnię na kwadraty 1×1 m.
2. W każdym kwadracie posadź 3–5 roślin, w tym minimum 1 gatunek z warstwy A i 1–2 z warstwy C.
3. Sadzonki posadź pionowo, tak by bryła korzeniowa znajdowała się całkowicie w ziemi.
4. Przykryj całą powierzchnię zrębką o grubości 10–15 cm – bezpośrednio do podstawy sadzonek, bez tworzenia kopczyków wokół pni.
5. Obficie podlej całą powierzchnię po posadzeniu.

Krok 5. Pielęgnacja przez pierwsze 2–3 lata

W metodzie Miyawaki pielęgnacja jest intensywna w pierwszym roku i stopniowo maleje. Główne działania:

• Rok 1: Podlewanie co 7–14 dni w sezonie suchym; uzupełnianie zrębki po jej osiadaniu; ręczne usuwanie chwastów przekraczających wysokość 30 cm.
• Rok 2: Ograniczone podlewanie w ekstremalnych suszach; kontrola chwastów raz w miesiącu.
• Rok 3: Mikrolas powinien być samowystarczalny. Jedyna czynność to coroczna kontrola stanu zdrowotnego drzew i ewentualne usunięcie egzemplarzy zaatakowanych przez szkodniki lub silnie zacieniających resztę zbiorowiska.

Miyawaki podkreślał, że po fazie pielęgnacji las powinien rozwijać się bez ingerencji człowieka. Przerzedzanie, koszenie czy formowanie koron jest sprzeczne z filozofią metody i spowalnia rozwój zbiorowiska.

Metoda Miyawaki w kontekście polskiego klimatu

Oryginalna metoda opracowana była dla klimatu wilgotnego o łagodnych zimach. Polska nizina ma klimat umiarkowany kontynentalny z mroźnymi zimami i coraz częstszymi suchymi latami. Oznacza to konieczność pewnych adaptacji:

• Intensywniejsze podlewanie w pierwszym roku, szczególnie podczas letnich susz.
• Dobór sadzonek odpornych na mróz – z materialną regionalnego pochodzenia (polska proweniencja).
• Unikanie gatunków wrażliwych na przymrozki wiosenne w miejscach narażonych na zastoiny mrozu.
• Stosowanie grubszej warstwy zrębki (15–20 cm) w celu ochrony powierzchniowych korzeni przed przemarzaniem.

Warto śledzić wyniki polskich projektów pilotażowych. Informacje o realizowanych inicjatywach można znaleźć w zasobach organizacji takich jak GDOŚ i Lasy Państwowe.