Drzewa iglaste w ekosystemach miejskich Polski

Drzewa iglaste w strukturze polskich miast

Polska jest jednym z krajów europejskich o wysokim udziale lasów iglastych – sosnowe bory zajmują znaczną część krajowego drzewostanu. W tym kontekście nie jest zaskoczeniem, że drzewa iglaste są obecne w zieleni miejskiej wielu polskich miast, choć ich udział procentowy jest zróżnicowany w zależności od regionu i tradycji planowania zieleni w danym ośrodku.

Najbardziej znane przykłady to las Kabacki i las Bielański w Warszawie, lasy miejskie Bydgoszczy czy zbiorowiska borowe wokół Poznania. Są to jednak obszary istniejące naturalnie lub w wyniku historycznych nasadzeń, niekoniecznie projektowane zgodnie z współczesnymi zasadami ekologicznego leśnictwa miejskiego.

Nowym trendem jest świadome włączanie drzew iglastych w nowe projekty zieleni miejskiej, w miejscach, gdzie właściwości gleby i mikroklimat sprzyjają tym gatunkom – np. na terenach piaszczystych, ciepłolubnych stokach czy nieużytkach poindustrialnych.

Gatunki iglaste najczęściej spotykane w polskich miastach

Sosna pospolita (Pinus sylvestris)

Gatunek o najszerszym zasięgu w Polsce, rosnący naturalnie na niżu na glebach piaszczystych i borowych. W miastach obecny głównie jako element zachowanych fragmentów borów lub jako drzewo parkowe. Charakteryzuje się rdzawopomarańczową korą w górnej części pnia i iglastą koroną, która rzuca niewiele cienia. Dobrze toleruje zanieczyszczenia powietrza o umiarkowanym natężeniu, co czyni ją użytecznym gatunkiem w zurbanizowanym środowisku.

Ważną właściwością sosny pospolitej jest aktywność fotosyntetyczna przez cały rok. W miesiącach zimowych, kiedy liście drzew liściastych opadają, igły sosny kontynuują absorpcję dwutlenku węgla i produkcję tlenu, choć intensywność tych procesów jest ograniczona przez temperaturę i dostępność wody.

Świerk pospolity (Picea abies)

Gatunek charakterystyczny dla górskich i podgórskich obszarów Polski, spotykany w miastach jako drzewo parkowe i ozdobne. W środowisku miejskim niżu jest wrażliwy na suszę i upały, które w ostatnich dekadach są coraz częstsze. Z tego powodu w nowych nasadzeniach miejskich świerk jest stopniowo zastępowany gatunkami lepiej znoszącymi warunki cieplne, choć w miastach górskich (Zakopane, Krynica, Jelenia Góra) nadal dominuje.

Ważna jest właściwa lokalizacja: świerk najlepiej rośnie w miejscach osłoniętych od wiatru, z dostępem do wody gruntowej i w sąsiedztwie innych drzew, które utrzymują lokalną wilgotność powietrza.

Jodła pospolita (Abies alba)

Gatunek cieniolubny, naturalnie rosnący w Karpatach i górach południowej Polski. W warunkach miejskich jest rzadziej stosowany ze względu na wysokie wymagania wilgotnościowe, lecz sprawdza się w głębszych partiach parków i lasów miejskich, gdzie panuje wyższe zacienienie i wilgotność. Jodła pospolita jest szczególnie wrażliwa na zanieczyszczenia atmosferyczne – jej obecność w zieleni miejskiej jest wskaźnikiem dobrej jakości powietrza.

Modrzew europejski (Larix decidua)

Jedyne pospolite drzewo iglaste z opadającymi igłami. W krajobrazie miejskim tworzy ciekawy efekt sezonowy – wiosną jasnozielo ne pędy, latem ciemna zieleń, jesienią żółknące igły, zimą nagie gałęzie. Dobrze znosi warunki miejskie, gleby ubogie i suche. Jest stosunkowo odporny na zanieczyszczenia powietrza.

Usługi ekosystemowe drzew iglastych w miastach

Filtracja powietrza

Igły drzew iglastych, w odróżnieniu od liści, mają budowę sprzyjającą wychwytywaniu cząstek stałych PM2.5 i PM10 z powietrza. Chropowata, woskowa powierzchnia igieł zatrzymuje drobiny pyłu, które spływają wraz z deszczem na glebę. Ta właściwość działa przez cały rok, co jest szczególnie ważne w sezonie grzewczym – od października do marca – kiedy stężenia pyłów zawieszonych w polskich miastach są najwyższe.

Badania porównawcze prowadzone m.in. przez Instytut Badawczy Leśnictwa wskazują, że lasy iglaste wychwytują rocznie znaczną ilość zanieczyszczeń na jednostkę powierzchni. Szczegółowe liczby różnią się w zależności od gatunku, warunków lokalnych i gęstości drzewostanu.

Mikroklimat i efekt chłodzący

Transpiracja drzew iglastych jest niższa niż drzew liściastych, co oznacza, że ich bezpośredni efekt chłodzący powietrza jest mniejszy. Jednak zacienienie przez gęste, niesezonowe korony utrzymuje temperatury gruntu i powietrza w przyziemnej warstwie na niższym poziomie przez cały rok. W warunkach miejskiej wyspy ciepła obszary z gęstym drzewostanem iglastym są często chłodniejsze niż okoliczne tereny zabudowane.

Siedliska dla fauny miejskiej

Gatunki iglaste tworzą siedliska niedostępne w parkach z dominacją gatunków liściastych. Gęste gałęzie świerka i jodły są miejscem zimowania ptaków, a szyszki sosny i świerka stanowią pokarm dla dzięciołów, krzyżodziobów i wiewiórek – zwierząt obecnych w miejskich lasach wielu polskich miast. Las iglasty z bogatą warstwą ściółki jest też siedliskiem dla licznych gatunków chrząszczy i pajęczaków, tworzących dno łańcucha pokarmowego miejskiej fauny.

Problemy zdrowotne drzew iglastych w warunkach miejskich

Rosnące temperatury i częstsze susze wpływają niekorzystnie na drzewa iglaste w polskich miastach. Najczęstsze problemy to:

• Zamieranie świerków: W Polsce, Niemczech i Czechach obserwuje się masowe zamieranie świerków atakowanych przez kornika drukarza (Ips typographus). Osłabione suszą drzewa nie są w stanie wytwarzać wystarczającej ilości żywicy do odparowania owadów.
• Susza fizjologiczna: Drzewa iglaste na glebach o słabej retencji wody cierpią na suszę w późnym lecie, co prowadzi do brązowienia igieł i osłabienia drzew.
• Chloroza igieł: Nadmierne zasolenie gleby (od odśnieżania dróg solą) powoduje uszkodzenia systemu korzeniowego i widoczne zmiany zabarwienia igieł.

Przy planowaniu nowych nasadzeń warto wybierać gatunki i proweniencje dostosowane do lokalnych warunków klimatycznych – w przypadku sosny pospolitej preferowane są sadzonki z nasion zebranych na podobnych siedliskach w tym samym regionie klimatycznym.

Perspektywy dla zieleni iglastej w polskich miastach

Zmiany klimatyczne i związana z nimi konieczność adaptacji zieleni miejskiej stawiają nowe pytania o skład gatunkowy przyszłych nasadzeń. Prawdopodobnie w cieplejszym klimacie niektóre gatunki iglaste (szczególnie świerk) będą rzadziej sadzone w nizinnych miastach, natomiast sosna pospolita – jako gatunek o szerokiej tolerancji – pozostanie ważnym elementem miejskich ekosystemów leśnych.

Coraz więcej miast rozważa też wprowadzanie gatunków iglastych z obszarów o cieplejszym klimacie – np. sosny czarnej (Pinus nigra) czy jodły pięknej (Abies procera), które mogą lepiej radzić sobie w warunkach przyszłego klimatu, choć ich rola ekologiczna jest różna od gatunków rodzimych.